ΤO ΨΗΦΙΑΚΟ ΑΡΧΕΙΟ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ

Το ΨΗΦΙΑΚΟ ΑΡΧΕΙΟ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ καλωσορίζει ερευνητές, εκπαιδευτικούς και εν γένει όσους πολίτες ενδιαφέρονται για τον Ιωάννη Καποδίστρια: μια προσωπικότητα που συνδέθηκε άρρηκτα με τις ιστορικές διεργασίες των αρχών του 19ου αιώνα και άφησε το στίγμα της στην ιστορία της Ευρώπης και του νεότερου ελληνισμού.

Η συγκρότηση του ΨΗΦΙΑΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ έχει στόχο, αξιοποιώντας τις δυνατότητες που προσφέρουν οι ψηφιακές τεχνολογίες, να υπερβεί τις δυσκολίες που παρουσίαζε μέχρι τώρα η συγκέντρωση των τεκμηρίων που αφορούν στο έργο του Ιωάννη Καποδίστρια. Ξεφεύγοντας από τους περιορισμούς ενός παραδοσιακού αρχείου, ο κόμβος φιλοδοξεί να προσφέρει μιαν ολοκληρωμένη εικόνα για την πολλαπλότητα και διαφορετικότητα των τεκμηρίων που αφορούν στον Ι. Καποδίστρια, τη γεωγραφική διασπορά τους καθώς και τη γλωσσική τους ποικιλία.

Έρευνα σε ευρωπαϊκά αρχεία

Η έρευνα αρχικά περιέλαβε την αναζήτηση αρχείων στην Αυστρία, Γερμανία, Ελβετία, Γαλλία, Ρωσία, Ιταλία και Ελλάδα. Δεν εντοπίστηκε αρχειακό υλικό σε όλα τα αρχεία που ερευνήθηκαν. Σε ορισμένα άλλα όμως, ο αριθμός των σχετικών με τον Καποδίστρια καταλοίπων ήταν μεγάλος. Σε ορισμένες περιπτώσεις ήταν εφικτή η επιτόπια έρευνα σε αυτά τα αρχεία. Σε άλλες, η έρευνα πραγματοποιήθηκε μέσω διαδικτύου. Και στις δύο περιπτώσεις ο στόχος δεν ήταν η αναλυτική καταγραφή, αλλά η καταγραφή σε επίπεδο καταλόγων (και όπου ήταν δυνατός ο επιτόπιος έλεγχος υπήρξε και διασταύρωση των καταλόγων με μέρος του υλικού). Επομένως, η παράθεση των στοιχείων βασίζεται στον τρόπο σύνταξης και στην αναλυτικότητα κάθε καταλόγου, δεδομένου ότι οι διάφοροι αρχειακοί θεσμοί δεν καταγράφουν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο το υλικό τους.

Επεξεργασία του Αρχείου Καποδίστρια

Βασικός κορμός της έρευνας ήταν η επεξεργασία και παρουσίαση του αδημοσίευτου –ως συνόλου– προσωπικού αρχείου του Ιωάννη Καποδίστρια που βρίσκεται στα Γ.Α.Κ. Κέρκυρας και αποτελείται από 1.206 φακέλους οι οποίοι υποδιαιρούνται σε υπο-αρχείο Εξερχομένων και Εισερχομένων.

Επελέγη, λόγω της ελλιπούς μελέτης του, να μελετηθεί κατά προτεραιότητα το υπο-αρχείο Εξερχομένων που αριθμεί 600 φακέλους οι οποίοι περιλαμβάνουν 1.900 έγγραφα. Τα έγγραφα αυτά αποτελούν το σώμα των επιστολών και των οδηγιών του Ι. Καποδίστρια στο διάστημα που εκτελούσε χρέη Κυβερνήτη του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Τα περισσότερα είναι σε μορφή σχεδίου, όπως τα υπαγόρευε δηλαδή ο Ι.Κ. στον γραμματέα του, πριν μεταφραστούν και αποσταλούν στους αποδέκτες τους. Στην πλειοψηφία τους είναι στα γαλλικά. Στο υπο-αρχείο σώζεται και ικανός αριθμός ιδιογράφων του Ι.Κ., και αυτά στα γαλλικά. Υπάρχουν επίσης έγγραφα από την περίοδο μετά τη δολοφονία του Ι.Κ., όταν την προσωρινή διακυβέρνηση ανέλαβε ο αδελφός του Αυγουστίνος. Τα σχέδια αυτά είναι τα περισσότερα στα ελληνικά.

Τα τεκμήρια καλύπτουν ένα εντυπωσιακό θεματικό εύρος: αλληλογραφία με εκπροσώπους των Μεγάλων Δυνάμεων (πρέσβεις, ναυάρχους, προξένους), παράδοση οχυρών από τους Οθωμανούς, ίδρυση σχολείων, φροντίδα προσφύγων και ορφανών, οργάνωση καλλιεργειών, αντιμετώπιση επιδημιών, διασφάλιση οικονομικών πόρων από Φιλέλληνες, διευθέτηση αντιδικιών, διορισμούς αξιωματούχων. Σημαντική είναι και η ενότητα των επιστολών που απευθύνονται στους πρωτεργάτες της Επανάστασης: Θ. Κολοκοτρώνη, Μακρυγιάννη, Μαυρομιχάληδες, Κουντουριώτη, Κανάρη, Κριεζή όπως και αυτή που αφορά την αλληλογραφία του με τους στενούς του συνεργάτες: Μουστοξύδη, Εϋνάρδο, Βαλλιάνο.

Η εργασία που έγινε πραγματικά ανοίγει για πρώτη φορά στο ερευνητικό κοινό έναν όγκο αρχειακού υλικού με τρόπο που δεν έχει ξαναγίνει. Οι εγγραφές είναι λεπτομερέστατες και περιλαμβάνουν, πέρα από τη βασική καταγραφή των στοιχείων του εγγράφου, αναλυτική παρουσίαση του περιεχομένου. Κάθε έγγραφο συνοδεύεται από τις αντίστοιχες φωτογραφίες σε ψηλή ανάλυση, επιτρέποντας πολύ ικανοποιητική μεγέθυνση. Οι λέξεις-κλειδιά, που συνοδεύουν κάθε έγγραφο, προσφέρουν πολλαπλές δυνατότητες αναζήτησης.

Ψηφιοποίηση δημοσιευμένου αρχειακού υλικού

Προκειμένου να συμπληρωθεί το «Ψηφιακό Αρχείο Ι. Καποδίστρια», κρίθηκε απαραίτητη η ψηφιοποίηση των εννέα τόμων με δημοσιευμένα καποδιστριακά έγγραφα που είχε επιμεληθεί ο Κ. Δαφνής (Κέρκυρα, 1976-1985) και είχε δημοσιεύσει η Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών. Πρόκειται για διπλωματική και, ως ένα βαθμό, σχολιασμένη έκδοση ενός βασικού κορμού ποικίλων εγγράφων, που καλύπτουν την περίοδο 1804-1831, σχετίζονται με τον Ι. Καποδίστρια, και αφορούν τη δράση του στην Επτάνησο Πολιτεία, την αλληλογραφία με τον πατέρα του (1809-1820), τη διπλωματική του σταδιοδρομία, τη συμβολή του στα ευρωπαϊκά ζητήματα και την περίοδο της διοίκησης της ελληνικού κράτους. Σε συνεννόηση με την Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών, η ομάδα εξασφάλισε την άδεια ψηφιοποίησης των εννέα τόμων και ψηφιοποιήθηκαν περί τις 3.400 σελίδες, οι οποίες παρουσιάζονται στη μορφή του πρωτοτύπου, με επιπλέον δυνατότητα σύνθετης αναζήτησης. Το πολύτομο αυτό έργο, απαραίτητο σε οποιονδήποτε θελήσει να μελετήσει την καποδιστριακή περίοδο, γίνεται για πρώτη φορά προσιτό μέσα από μια εφαρμογή που επιτρέπει το ξεφύλλισμα, την εκτύπωση αλλά κυρίως την αναζήτηση με λέξεις-κλειδιά. Αξίζει να σημειωθεί ότι η έκδοση έχει πλέον εξαντληθεί και χάρη στην ψηφιοποίησή της είναι προσβάσιμη σε κάθε ερευνητή.

Παρουσίαση της «Βιβλιοθήκης Καποδίστρια»

Στα Γ.Α.Κ., στην Αθήνα, σώζεται μια χειρόγραφη απογραφή των υπαρχόντων και των  βιβλίων του Ι. Καποδίστρια, η οποία έχει εντοπιστεί και προδημοσιευτεί από την καθηγήτρια Μάρω Καρδαμίτση Αδάμη. Σε αυτήν την καταγραφή περιλαμβάνονται και περίπου 2.000 εγγραφές τίτλων των βιβλίων που συγκροτούσαν τη βιβλιοθήκη του Κυβερνήτη. Δυστυχώς, στις μέρες μας ελάχιστα μόνο βιβλία της αρχικής συλλογής διασώζονται, καθώς τα περισσότερα, που διατηρούσε η οικογένεια στην Κέρκυρα, καταστράφηκαν στην πυρκαγιά που ακολούθησε τους Ναζιστικούς βομβαρδισμούς το 1943. Η βιβλιοθήκη του Καποδίστρια περιλάμβανε βιβλία με θέματα όπως πολιτική, πολιτική ιστορία και διπλωματία, πολεμική ιστορία, φιλοσοφία, αρχιτεκτονική,  ταξιδιωτική λογοτεχνία, θέατρο, τέχνη, γεωγραφία, ιατρική, δίκαιο, κλπ. Είναι βιβλία σε πολλές γλώσσες, κυρίως γαλλικά, αλλά και γερμανικά, ιταλικά, ελληνικά και ρωσικά, που εκδόθηκαν, τα περισσότερα σχεδόν σύγχρονα με τη ζωή του Καποδίστρια, δηλαδή τέλη του 18ου–αρχές του 19ου αιώνα. Στο ΨΗΦΙΑΚΟ ΑΡΧΕΙΟ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ, οι επισκέπτες θα βρουν μια αναλυτική και τεκμηριωμένη, κατά το δυνατόν, καταγραφή της βιβλιοθήκης, μέσα από την οποία αναδεικνύονται οι πνευματικές καταβολές και τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα του Ι. Καποδίστρια.

Συγκέντρωση βιβλιογραφίας για τον Ι. Καποδίστρια

Το «Ψηφιακό Αρχείο Ι. Καποδίστρια» συμπεριέλαβε την επιστημονική βιβλιογραφία για τον κυβερνήτη (μονογραφίες και άρθρα) που είχε παραχθεί από τον 19ο αιώνα μέχρι το 1996. Περιλαμβάνει όλη τη βιβλιογραφική παραγωγή περί τον Καποδίστρια από την δεκαετία του 1830 ακόμη έως το 2015. Κατά κανόνα τα πρωιμότητα έργα είναι έκδοση τεκμηρίων και απομνημονευμάτων για τον Καποδίστρια. Το κυρίως σώμα της βιβλιογραφίας είναι βιβλία και άρθρα ελλήνων και ξένων επιστημόνων, κυρίως ιστορικών, γραμμένα στα ελληνικά, τα γαλλικά και τα αγγλικά και σπανιότερα σε άλλες γλώσσες Ο επιδιωκόμενος στόχος ήταν να αποδελτιωθούν όλα τα σχετικά με τον Καποδίστρια αυτοτελή δημοσιεύματα και άρθρα σε περιοδικά ή συλλογικούς τόμους (δεν αποδελτιώθηκαν άρθρα σε εφημερίδες). Οι 959 τίτλοι που τελικά προέκυψαν, φαίνεται ότι, σε μεγάλο βαθμό τουλάχιστον, κάλυψαν αυτό τον στόχο. Τη βιβλιογραφία είχαν συγκροτήσει και δημοσιεύσει σε έντυπη μορφή ο Χρήστος Λούκος και η Χριστίνα Κουλούρη, που την παραχώρησαν ευγενώς στο έργο.

Έρευνα και συλλογή εικονογραφικού και οπτικοακουστικού υλικού

Το «Ψηφιακό Αρχείο Ι. Καποδίστρια» ενσωμάτωσε στις συλλογές του εικονογραφικό και οπτικοακουστικό υλικό για τον Ι. Καποδίστρια και την εποχή του. Μελετήθηκαν και εντάχθηκαν στο ψηφιακό αρχείο εκθέματα από το Μουσείο Καποδίστρια, προσωπικά αντικείμενα του κυβερνήτη από άλλες συλλογές, προσωπογραφίες και γλυπτά του κυβερνήτη, φωτογραφικό υλικό σχετικά με καποδιστριακά κτίρια, μνημεία κλπ, έργα τέχνης που εικονογραφούν την εποχή, καθώς και σχετικά ντοκιμαντέρ, τηλεοπτικές εκπομπές, επίκαιρα.

Παραγωγή σύντομων ντοκιμαντέρ

Στο πλαίσιο του προγράμματος πραγματοποιήθηκε η παραγωγή σύντομων ταινιών για την πρόσληψη της μορφής και του έργου του Ι. Καποδίστρια. Η ιδέα των ντοκιμαντέρ αυτών ήταν να ζητηθεί από ανθρώπους που προσέγγισαν επαγγελματικά με κάποιον τρόπο την ιστορική προσωπικότητα του Καποδίστρια ή που με κάποιο τρόπο σχετίστηκαν ή επηρεάστηκαν από την κληρονομιά του, να μιλήσουν στην κάμερα, χωρίς ιδιαίτερη προετοιμασία, μεταφέροντας κάτι από την προσωπική τους εμπειρία.

Οργάνωση του ψηφιακού αρχείου

Στον ιστότοπο προτείνεται μια ανασημασιοδότηση του όρου «αρχείου». Επιδιώκοντας να προσφέρουμε ένα κατά το δυνατόν πληρέστερο σύνολο ποικίλων τεκμηρίων για τη ζωή και το έργο του κυβερνήτη, επεκτείναμε την παραδοσιακή αντίληψη για το αρχείο ως συλλογή εγγράφων, προσθέτοντας τεκμήρια όπως οπτικό υλικό (έργα τέχνης, αντικείμενα καθημερινής χρήσης, κειμήλια, κτίρια), οπτικοακουστικό υλικό (ντοκιμαντέρ και μαθητικές ταινίες), βιβλία: όλα μαζί συγκροτούν το υλικό που μπορεί να προσεγγίσουν οι επισκέπτες του ψηφιακού αρχείου.

Στο πνεύμα αυτό, το ΨΗΦΙΑΚΟ ΑΡΧΕΙΟ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ οργανώνει σε μια ενιαία βάση δεδομένων αρχειακό υλικό από ευρωπαϊκά αρχεία, βιβλιογραφικές αναφορές, εικονογραφικά τεκμήρια και οπτικοακουστικό υλικό από διάφορες πηγές συγκροτώντας για πρώτη φορά ένα ενιαίο ψηφιακό αρχείο για τον Ι. Καποδίστρια. Μέσω της δυναμικής βάσης δεδομένων, οι επισκέπτες του κόμβου έχουν τη δυνατότητα πολλαπλών τρόπων αναζήτησης δεδομένων μέσα από ένα μεγάλο πλούτο κειμενικού και οπτικού υλικού. Επιπλέον, η βάση δεδομένων έχει δομηθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι «ανοιχτή» στη συνεχή ροή νέων τεκμηρίων και να εμπλουτίζεται συνεχώς με βάση τα πορίσματα νεότερων ερευνών.

Οι ενότητες του ιστότοπου

Ως πλαίσιο αναφοράς στον πλούσιο όγκο του αρχειακού υλικού, ο κόμβος προσφέρει ενότητες που παρουσιάζουν αφενός την πολυσχιδή δραστηριότητα του ανδρός, αφετέρου την εποχή του.

Στην ενότητα «Ο Ι. Καποδίστριας», σκιαγραφούνται τα πολλαπλά πρόσωπα του Ι. Καποδίστρια μέσα από τα τελευταία πορίσματα και τις πιο σύγχρονες ιστορικές προσεγγίσεις σε σχέση με το θέμα και την εποχή.
Η ενότητα «Η εποχή του» εντάσσει τη δράση του Ι. Καποδίστρια στο ευρύτερο πλαίσιο της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας ιστορίας που χαρακτηρίζεται από επαναστάσεις, με κορυφαία τη Γαλλική (1789), πολέμους, αντεπαναστάσεις, δημιουργία νέων κρατών, αλλαγή συνόρων, μετακινήσεις πληθυσμών, επιστημονικές ανακαλύψεις, πλούσια πνευματική και καλλιτεχνική ζωή.

Η ενότητα «Το Ψηφιακό Αρχείο» παρουσιάζει όλα τα τεκμήρια -δημοσιευμένα και μη- που αναρτήθηκαν στη βάση δεδομένων και αποτελεί τον «σκληρό πυρήνα» του κόμβου. Πρόκειται ουσιαστικά για τη διεπαφή (interface) που σχεδιάστηκε για να γίνει προσβάσιμη στο κοινό η βάση δεδομένων, μέσω της οποίας οργανώνεται το ψηφιακό αρχείο.

Στόχος του σχεδιασμού της ενότητας ήταν να προσφέρει στον επισκέπτη πολλαπλούς τρόπους πρόσβασης στο ψηφιακό αρχείο, καθιστώντας το φιλικό στη χρήση και εξοικειώνοντας ακόμα και άτομα που δεν έχουν χρησιμοποιήσει ποτέ αρχειακό υλικό με την πλοήγηση και το ξεφύλλισμα τεκμηρίων.

Για να πετύχει αυτό το στόχο, η ενότητα αναπτύσσεται κλιμακωτά μέχρι να φτάσει στο τελικό βάθος της που είναι η «αναζήτηση» στο ψηφιακό αρχείο. Έτσι, σε πρώτο επίπεδο, προσφέρεται η δυνατότητα περιήγησης στο ψηφιακό αρχείο μέσα από υποενότητες που αντιστοιχούν στα διαφορετικά είδη του τεκμηριωτικού υλικού που καταγράφεται στη βάση δεδομένων. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, μέσω της «αναζήτησης», οι επισκέπτες μπορούν να ψάξουν τη βάση ανά είδος τεκμηρίου, ανά χρόνο, πρόσωπο ή θέμα καθώς και με ελεύθερη αναζήτηση.

Η ενότητα «Εκπαιδευτικές προτάσεις» προτείνει εκπαιδευτικά σενάρια βασισμένα στο υλικό του Ψηφιακού Αρχείου και απευθύνονται σε εκπαιδευτικούς που θα θελήσουν να αξιοποιήσουν το ΨΗΦΙΑΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ στην εκπαιδευτική πράξη. Στόχος της ενότητας είναι να εμπλουτίζεται διαρκώς με νέα εκπαιδευτικά σενάρια, τα οποία θα παράγουν κυρίως μέλη της εκπαιδευτικής κοινότητας.

Συντελεστές

Επιστημονική Επιτροπή:
Χρήστος Λούκος, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης
Άντα Διάλλα, Επίκουρη Καθηγήτρια, Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών
Κωνσταντίνα Ζάνου, Mεταδιδακτορική ερευνήτρια, Université Paris-Est Créteil, Val de Marne
Δημήτρης Ζυμάρης, Ιστορικός
Ιουλία Πεντάζου, Ιστορικός, ειδικευμένη στις νέες τεχνολογίες (θεωρία και χρήση των νέων τεχνολογιών στην Ιστορία)
Ελένη Σταμπόγλη, Ιστορικός, εκδότρια

Συνεργάτες:
Lora Gerd, Chief Researcher, St. Petersburg Institute of History
Στέφανος Βαμιεδάκης, Υποψήφιος Διδάκτορας, Πανεπιστήμιο Κρήτης
Σπύρος Γαούτσης, Ιστορικός ερευνητής
Ντάρια Κοσκόρου, Ιστορικός Τέχνης, Επιμελήτρια
Θανάσης Λάγιος, Δρ. Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ
Βάσια Λέκκα, Δρ. Ιστορίας, διδάσκουσα ΜΙΘΕ
Ξένια Μαρίνου, Δρ. Γαλλικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ
Γιώργος Παύλης, Αρχειονόμος
Παύλος Τριανταφύλλου, Υποψήφιος διδάκτορας ΕΚΠΑ

Ντοκιμαντέρ:
Αλέξανδρος Παπαθανασόπουλος, Κινηματογραφιστής

Σχεδιασμός βάσης δεδομένων και ιστότοπου:
Ιουλία Πεντάζου

Ανάπτυξη βάσης δεδομένων και ιστότοπου:
Γιώργος Καλαούζης, μηχανικός Η/Υ, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Γραφιστική επιμέλεια:
Ελισάβετ Μήλτου, γραφίστρια

Ψηφιοποίηση της έκδοσης Αρχείον Ιωάννου Καποδίστρια που επιμελήθηκε ο K. Δαφνής
Υπεύθυνος έργου:
Ιωάννης Κόκκωνας, Καθηγητής Βιβλιολογίας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο
Ψηφιοποίηση:
Σωκράτης Πουλής, ιστορικός
Ανάπτυξη ιστότοπου:
Λευτέρης Κόκκωνας, προγραμματιστής

Φορέας διαχείρισης:
Μουσείο Καποδίστρια – Κέντρο Καποδιστριακών Μελετών

Χρηματοδότηση:
Το έργο πραγματοποιήθηκε με χρηματοδότηση του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση.
Η ευθύνη για το περιεχόμενό του ανήκει αποκλειστικά στην επιστημονική ομάδα υλοποίησης.

Επικοινωνία:
Ιουλία Πεντάζου